Zabawa terenem poznawania inności

Jak wskazuje E.H. Erikson, zabawa dopomaga dziecku w integracji biologicznych i społecznych potrzeb ujawniających się w kolejnych fazach rozwoju. Najważniejszą rolę spełnia jednak zabawa w życiu dziecka w wieku przedszkolnym, nazywanym przez autora "wiekiem zabawy". Staje się wówczas areną, na której dziecko rozgrywa swoje lęki i obawy, pragnienia i nadzieje - w postaci udramatyzowanych sytuacji modelowych. Umożliwia to powtarzanie własnych doświadczeń życiowych, ponowne ich przeżywanie w udoskonalonej formie oraz antycypowanie ich w przyszłość. Zabawa uczy zatem dawać, brać, dzielić się, pomagać oraz poznawać własne i czyjeś możliwości (fizyczne, psychiczne). Można przyjąć zatem za E.H. Eriksonem, że na każdym etapie życia dla człowieka jest coś ważnego, na etapie przedszkolnym tym czymś jest zabawa.

Terenem wspólnego doświadczania innych mogą być m.in. zabawy badawcze. Aktywność badawcza człowieka polega na wykrywaniu prawidłowości w otaczającym nas świecie. Zawsze jest kierowana na poznanie rzeczywistości, co charakterystyczne dla dzieci. Zabawa badawcza jest jednym z rodzajów spontanicznej działalności ludycznej związanej z operowaniem przedmiotami, której treścią są czynności poznawcze polegające na odkrywaniu nie znanych dotychczas dziecku przedmiotów i zjawisk oraz związków między nimi.

Często dorośli zastanawiają się, dlaczego dzieci podejmują zabawy badawcze? Okazuje się, że przyczyna jest jedna, jest nią potrzeba poznawania świata (przedmiotów, zjawisk, ludzi). Wielki znawca dzieci Stefan Szuman pisał "...Dziecko podejmuje czynności zabawowe po prostu dlatego, że do podstawowych jego potrzeb należy być czynnym, poznawać wszystko, co je otacza, wchodzić w kontakt z rzeczami i osobami będącymi w jego zasięgu - działać. Wszystko, co inne, nowe, nieznane dziecku wzbudza jego ciekawość". W zachowaniu dziecka w wieku przedszkolnym ujawnia się wiele potrzeb poznawczych m.in. takich jak: potrzeba obrazu świata (reprezentacja drugiego człowieka), potrzeba eksplorowania. Potrzeba eksplorowania stanowi podstawę orientacji dziecka w świecie. Dziecko zaspokajając tę potrzebę, zdobywa materiał do tworzenia wyobrażeń i pojęć m.in. na temat ludzi niepełnosprawnych. Rówieśnik niepełnosprawny w grupie przedszkolnej to nowa sytuacja, prowokująca do stawiania pytań np. o sposób poruszania się: "Jak jeździ się na wózku inwalidzkim?", o przyczyny niepełnosprawności np. "Dlaczego Ania nie chodzi? Co jej jest? Po co jej kule?". Dziecko dąży do poznania nieznanego, czym jest w tej sytuacji np. niepełnosprawność fizyczna. Bada ono w czym przedmiot, przy pomocy którego porusza się osoba niepełnosprawna, jest inny od tych, które już zna, rozpoznaje za pomocą zmysłów właściwości przedmiotów, a także możliwości ich zastosowania przez osoby niepełnosprawne. Jak wskazują obserwacje własne dzieci w przedszkolach integracyjnych, przedmiot taki, jak np. wózek inwalidzki może być źródłem informacji o funkcjonowaniu osób niepełnosprawnych ruchowo. Dziecko podejmując czynności badawcze wobec tego przedmiotu, dowiaduje się, jak działa, z czego jest zbudowany, jakie ruchy można nim wykonać, jak spowodować zatrzymanie go, jak się nim kieruje, co sprzyja stawianiu pytań, formułowaniu hipotez i wniosków. Podejmując czynności badawcze wobec przedmiotu, dziecko dotyka, wprawia w ruch koła, sprawdza hamulce, w końcu samo próbuje sprawdzić, jak się jeździ". Dziecko obserwując niepełnosprawnego rówieśnika poruszającego się na wózku inwalidzkim widzi, na jakie bariery on napotyka, gdy jakiś przedmiot wypadnie z rąk koledze podnosi go, a także asekuruje kolegę w przypadku zaistnienia takiej konieczności. Dzięki temu dzieci dowiadują się, jakie osoby niepełnosprawne mają potrzeby oraz możliwości.

Zabawa badawcza jest szczególnym sposobem urzeczywistniania przez dzieci potrzeby zabawy, która dana jest im przez naturę. Gdyby zachodziła inna konieczność natura wyposażyłaby człowieka w inne dyspozycje, dała mu jednak potrzebę zabawy. Szczególność ta polega przede wszystkim na tym, że dziecko w zabawie uczy się rozpoznawać swoje możliwości, a także doświadcza różnic w możliwościach psychofizycznych pomiędzy nim a rówieśnikami (w tym także dziećmi niepełnosprawnymi). W trakcie zabaw eksploracyjnych w grupie dziecko poznaje oczekiwania rówieśników wobec siebie i innych dzieci (niepełnosprawnych), uczy się zależności i wzajemności oddziaływań, kontrolowania własnych reakcji, przewidywania skutków własnych zachowań i innych. Dzięki temu poznaje inne osoby i ich usytuowanie w społeczeństwie. Już w przedszkolu zdobywa ono kolegów, przyjaciół, obcuje z ludźmi i w razie potrzeby niesie im pomoc.

Przykłady zabaw dzieci pełnosprawnych i niepełnosprawnych

Zabawa pierwsza

Uczestnicy zabawy:

Piotr lat 5

Marek lat 6 (zespół Downa) Sara lat 6

Jacek lat 6

Sytuacja: zabawa w piaskownicy Miejsce: plac przedszkolny

Przebieg zabawy

Dzieci bawią się w budowanie zamków. Każde buduje swój. Dzieci uklepują piasek, kopią tunele, obserwują jak piasek się przesypuje. Piotr dowozi samochodem wywrotką kolegom piasek i wysypuje. Tymczasem Marek dotychczas obserwujący uczestników zabawy zaczyna zaczepiać Piotra. Piotr zły, że ktoś mu przeszkadza, odpycha go, nie przestając wysypywać piasku z samochodu. Na to Marek uderza go pięścią. Piotr zostawia samochód i rozzłoszczony goni Marka, dogania go i chce uderzyć, wtedy interweniuje nauczycielka. Prosi chłopców o wyjaśnienie zaistniałej sytuacji. Piotr przedstawia sytuację, mówi "Marek nie wolno nikogo bić i przeszkadzać". Marek powtarza po koledze "nie wolno bić". Na wniosek nauczycielki chłopcy podają sobie ręce na zgodę. Piotr wraca do swojej pracy. Stwierdza, że piasek jest suchy. Nauczycielka pyta dzieci, czy Marek mógłby im w czymś pomóc, próbuje włączyć chłopca do zabawy. Sara proponuje, żeby przyniósł im wodę, "bo piasek jest suchy i nie można nic zbudować". Piotr proponuje, żeby Marek wziął wiaderko na wodę. Nauczycielka idzie z Markiem po wodę. Piotr zwraca uwagę Markowi, żeby wlewał wodę powoli, bo inaczej zamek Sary się zawali. Marek z radością wykonuje swoją pracę. Uczestniczy w zabawie do momentu, kiedy przestaje mu się zabawa podobać i odchodzi. Dzieci bawią się dalej.

Zysk edukacyjny

Zabawa jest podejmowana przez dzieci dla przyjemności. Marek przed ingerencją nauczycielki psuje zabawę rówieśnikom, zaczepia kolegę, bije go. Nauczycielka czuwa nad przebiegiem zabawy. Dostrzega Marka, który przeszkadza rówieśnikom w zabawie, podaje mu rękę i pomaga w wykonaniu zadania. Próbuje włączyć chłopca do zabawy. Pokazuje dzieciom, że ich kolega może bawić się z nimi, może być pomocny. Sama udziela mu pomocy, tylko w takim zakresie, w jakim jest potrzebna. Nie wyręcza chłopca, pokazuje, że on także może brać udział w zabawie. Po ingerencji ze strony nauczycielki Marek okazuje się pomocny, potrzebny dzieciom do zabawy, cieszy się z tego, jest odbierany jako osoba radosna (zmienia się jego obraz w umysłach rówieśników). Piotr przed ingerencją nauczyciel ki nie dopuszcza Marka do zabawy, spostrzega go jako osobę złośliwą, przeszkadzającą, narzucającą się. Po interwencji ze strony nauczycielki Piotr widzi możliwość uczestnictwa kolegi w zabawie, wyznacza mu zadanie do wykonania, określa co ma zrobić, dostrzega więc jego obecność i chce, aby bawił się z nimi wspólnie. Dzięki tej zabawie dzieci odkrywają szansę dla siebie: wspólnego działania, niesienia pomocy, doświadczania i badania. Zabawa ta dostarcza możliwości poznawania siebie i innych w zakresie widzenia uczestnictwa dzieci niepełnosprawnych w różnych sytuacjach. Obserwując się nawzajem dzieci doświadczają swojej inności. Uczą się spostrzegania cech fizycznych osób (tj. jak się poruszają, z czym mają trudności, czego nie mogą robić, a w jakim zakresie mogą być aktywne) i psychicznych (tj. jak długo mogą patrzeć, myśleć, działać). Nauczycielka pełni rolę obserwatora, próbuje rozwiązać konflikt, jest gotowa do pomocy, zachęca dzieci do wspólnej zabawy, bazuje na zabawie i widzi w niej sytuację edukacyjną, w której uczestniczą wszystkie dzieci.

Zabawa druga

Uczestnicy zabawy:

Karolina lat 6

Paulina lat 5

Klaudia lat 6 (stan po przepuklinie mózgowo-rdzeniowej, niedowład prawej strony ciała)

Sytuacja: zabawa w kąciku lalek

Miejsce: sala przedszkolna

Przebieg zabawy

Dziewczynki bawią się w dom. Szykują przyjęcie imieninowe dla lalek. Karolina proponuje, żeby każda koleżanka wybrała sobie lalkę i nazwała ją. Lalki leżą w wózkach. Dziewczynki podchodzą i wybierają (każda jedną). Paulina zauważa, że ręka jej lalki leży obok niej w wózku. Dziewczynka podnosi rękę lalki, ogląda ją, manipuluje w celu włożenia na miejsce. Karolina próbuje pomóc koleżance, ale czynność nie udaje się. Paulina stwierdza, że jej lalka podobnie jak Klaudia jest chora i ona musi się nią zaopiekować, ubiera lalkę i stwierdza, że idzie z nią do lekarza. Kieruje się w stronę nauczyciel ki z prośbą o naprawę ręki. Nauczycielka przygląda się zabawie dziewczynek i z chęcią dokonuje naprawy zabawki. Tłumaczy Paulinie, że niektóre dzieci podobnie jak Klaudia są chore i mogą mieć trudności z poruszaniem się, wykonywaniem pewnych czynności, należy wtedy zapytać, czy potrzebują pomocy i w razie potrzeby pomóc np. w ubieraniu się, wchodzeniu na schody, itp. lub zawołać kogoś dorosłego.

Klaudia przygląda się całej sytuacji. Teraz to ona chce przebrać swoją

lalkę, ma z tym problemy, z powodu niesprawnej jednej ręki. Karolina widząc niesprawność koleżanki, oferuje jej swoją pomoc. Klaudia dziękuje jej i stwierdza, że ona może jedną ręką pomóc koleżance w ubieraniu swojej lalki. Kiedy lalki są ubrane, wszystkie zostają zaproszone na przyjęcie imieninowe. Teraz wszystkie dziewczynki biorą udział w dalszej zabawie.

Zysk edukacyjny

Niniejsza zabawa ma charakter tematyczny, jednak baczna obserwacja całej sytuacji wskazuje na pojawienie się w niej czynności wyraźnie badawczych u dzieci. Jedna z dziewczynek dostrzega brak kończyny u swojej lalki, to sytuacja nowa dla dziecka. Przygląda się jej, bierze przedmiot do ręki, manipuluje nim, próbuje go włożyć na miejsce. Dostrzega jednocześnie, że podobnie jak jej koleżanka lalka "ma chorą rękę", wybiera pomoc dorosłego - nauczycielki w naprawieniu lalki. Nauczycielka nie tylko naprawia zepsutą zabawkę, ale dodatkowo wykorzystuje tę sytuację, aby przekazać dziecku istotne informacje o tym, co może być przyczyną niesprawności, komu, w jaki sposób i kiedy należy udzielać pomocy. Zabawa toczy się dalej. Zadaniem Klaudii jest ubranie lalki. Karolina dostrzega trudności swojej niepełnosprawnej koleżanki, sama deklaruje jej pomoc. Klaudia wyznacza zakres udzielonej jej pomocy ,ja mogę Ci pomóc jedną ręką". Dzieci uczą się wzajemnie, w czym pomoc osobie sprawnej inaczej jest niezbędna, a w czym nie, a także które czynności można wykonać np. wspólnie. Dzieci w zabawie dowiadują się, że ich niepełnosprawni rówieśnicy są równoprawnymi uczestnikami życia społecznego, a niepełnosprawność nie jest czymś złym oraz nie stanowi przeszkody we wspólnym działaniu.

Dla dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym zabawa jest "sensem istnienia", bez niej trudno wyobrazić sobie dzieciństwo. Zaprezentowane i przeanalizowane powyżej przykłady sytuacji wydają się wskazywać, że zabawa może sprzyjać wzajemnemu poznawaniu siebie, dzięki niej możliwe jest gromadzenie ważnych z punktu widzenia rozwoju dziecka informacji o drugim człowieku (jego cechach psychicznych i fizycznych).

Rodzice, nauczyciele, rodzeństwo, koledzy, telewizja to ważne dla dziecka źródła wiedzy o osobach niepełnosprawnych (często pełne mitów, stereotypów, nieprawidłowości). Jednak obecność dziecka o specjalnych potrzebach edukacyjnych w grupie przedszkolnej i mądre wspomaganie procesu integracji może stać się sprzyjającą okazją do uczenia się bycia razem w sytuacjach realizacji zadań, jak i zabaw podejmowanych dla przyjemności. Wiek przedszkolny to etap ważny dla tworzenia się w umysłach dzieci obrazu drugiego człowieka. Dziecko spostrzega niepełnosprawnych ludzi i uczy się nawiązywać z nimi pierwsze kontakty społeczne, które są podstawą do ukształtowania się trwałych postaw wobec nich.

            Naszym zdaniem rola nauczyciela pracującego z dziećmi (w placówkach integracyjnych, jak i nieintegracyjnych) polega na:

            - umożliwieniu dzieciom poznawania różnorodnych przedmiotów

wykorzystywanych przez osoby niepełnosprawne;

            - stwarzaniu sytuacji edukacyjnych, dzięki którym dzieci mogą

się przekonać, jak dane urządzenie działa i do czego służy;

        - wyjaśnianiu dzieciom niektórych przyczyn niepełnosprawności, podejmowanie rozmów na temat funkcjonowania w społeczeństwie osób niepełnosprawnych, obalanie stereotypów na ten temat;

            - włączaniu dzieci niepełnosprawnych do zabaw ich sprawnych

rówieśników;

            - wykorzystywaniu naturalnych sytuacji w procesie poznawania

potrzeb osób niepełnosprawnych przez dzieci;

            - sięganiu do literatury dla dzieci ukazującej problemy osób nie

pełnosprawnych;

            - pokazywaniu, kiedy i jakiej pomocy udzielać osobie niepełnosprawnej itp.

strona główna