Spostrzeganie osób z widocznymi defektami fizycznymi dotyczy tego, jak są widziane przez zdrowych ludzi osoby niesprawne fizycznie (Skarżyńska 1981, s. 114). Cechy fizyczne człowieka: to czy jest wysoki czy niski, tęgi czy szczupły, proporcjonalnie zbudowany czy nie, wpływają na sądy, przy czym większość ludzi lepiej spostrzega osoby atrakcyjne fizycznie niż nieatrakcyjne.

    Psychologowie podkreślają, że spostrzeganie społeczne wywiera istotny wpływ na funkcjonowanie jednostki w środowisku. Ma ono miejsce w życiu codziennym każdego człowieka. Jesteśmy ciekawi innych ludzi, szczególnie w sytuacji, kiedy wyglądem i zachowaniem odbiegają od norm.

    Dla celów niniejszego opracowania przyjęto, że spostrzeganie osób niepełnosprawnych jest złożonym procesem poznawania innych ludzi, który polega na przypisywaniu przez podmiot innym ludziom pewnych właściwości (cech fizycznych i cech psychicznych - osobowościowych) i oczekiwań oraz powstawania związanych z nimi emocji podmiotu. W wyniku tak rozumianego procesu spostrzegania jednostka kształtuje sobie obraz osoby spostrzeganej, w którym zawarty jest aspekt opisujący i oceniający.

    Poniżej przedstawiono pierwszy etap rozwoju spostrzegania ludzi w celu ukazania ogólnych tendencji rozwojowych w tym zakresie. Analizując rozwój spostrzegania interpersonalnego Krystyna Skarżyńska przedstawia koncepcję sformułowaną przez Livesleya i Bromleya. Pierwsze stadium do 7. roku życia to okres spostrzegania egocentrycznego i absolutnej niezmienności. W początkowym okresie życia dziecko nie dostrzega specyficznego charakteru bodźców społecznych. Ludzi traktuje na równi z bodźcami fizycznymi, spostrzega ich w sensie wizualnym, sensorycznym i wyróżnia z tła fizycznego bardzo wcześnie, ponieważ są obiektami ruchomymi, dużymi, wydającymi dźwięki, a przede wszystkim dlatego, że zaspokajają jego potrzeby. Jest to pierwszy stopień spostrzegania drugiego człowieka. O specyficznie społecznym zainteresowaniu innymi ludźmi można mówić wtedy, gdy dziecko przejawia zadowolenie w obecności innych ludzi, a jest smutne bądź podniecone - gdy pozostaje samo. Zachowanie to dowodzi, że dziecko odróżnia osoby i rzeczy.

    Na początku najważniejszymi osobami w otoczeniu społecznym dziecka są rodzice i dorośli opiekunowie. Pierwszymi reakcjami dziecka są reakcje na osoby dorosłe. W okresie między 9. a 13. miesiącem życia dzieci poznają swoich rówieśników, traktują ich jednak jako przedmioty doświadczeń fizycznych, takich jak ciągnięcie za włosy, dotykanie, popychanie itp. Dzięki takim doświadczeniom dziecko poznaje fizyczne, zewnętrzne właściwości innych ludzi, dowiaduje się, że są odmienni niż przedmioty nieożywione, bowiem reagują w sposób specyficzny, aktywny np. popchnięte dziecko płacze, ucieka bądź broni się.

    W okresie tym spostrzeżenia dziecka są ubogie w treść opisową, natomiast nasycone są emocjami. Inni ludzie są spostrzegani nie jako

..osoby same w sobie", ale jedynie z punktu widzenia wartości, jaką ich zachowania przedstawiają dla dziecka. Niezmienność percepcji przejawia się w tym, że dziecko nie może w tym samym czasie dokonać różnoimiennej oceny tej samej osoby, nie jest też w stanie zintegrować informacji niezgodnych afektywnie. Następuje jednak "wyrównanie emocjonalne" w obrazie spostrzeganej osoby.

    Reprezentacja poznawcza drugiego człowieka jest subiektywnym odzwierciedleniem właściwości innego człowieka. Kształtuje się ona przez powtarzające się kontakty społeczne. Wchodzenie w kontakty z innymi ludźmi jest warunkiem tego, aby mogło powstać u dziecka pojęcie osoby, reprezentacja poznawcza drugiej osoby, w tym także osoby niepełnosprawnej. Przez doświadczenia z różnymi ludźmi zdrowymi, chorymi, niepełnosprawnymi, w domu, przedszkolu, na spacerze, podczas zabawy - dziecko stopniowo orientuje się, że niektórzy ludzie zachowują się stale w określony sposób, inni całkiem inaczej, ale ta inność powtarza się w różnych sytuacjach. Rozszerzając stopniowo zakres doświadczeń z ludźmi (zdrowymi, niepełnosprawnymi), odkrywa nowe, nieznane mu przedtem właściwości innych ludzi. Inni ludzie nabierają dla dziecka znaczenia przez swoje działania. Rozwój reprezentacji poznawczej drugiego człowieka polega więc na tym, że zaczynają w niej dominować wymiary dotyczące cech psychicznych, kształtują się również reguły powiązań między tymi cechami.

            Zmiany rozwojowe w spostrzeganiu osób można ująć w następujący sposób:

            -   W miarę rozwoju wzrasta liczba, zróżnicowanie, precyzja i abstrakcyjność kategorii deskryptywnych.

            - Wraz z wiekiem dziecka zmniejsza się liczba i proporcja kategorii i pojęć efektywnych i     egocentrycznych.

         -  Wraz z wiekiem dziecka kategorie opisu innych ludzi w coraz mniejszym stopniu dotyczą cech zewnętrznych, fizycznych. Coraz częściej i wyraźniej dzieci opisują wewnętrzne, psychologiczne właściwości człowieka.

            - Wraz z wiekiem zmienia się struktura opisu drugiego człowieka: w miarę rozwoju dziecka wzrasta jego zdolność do posługiwania się terminami strukturalizującymi charakterystykę, opisy innych ludzi stają się coraz bardziej zintegrowane.

            - Środowisko wychowawcze, w jakim dziecko żyje, wpływa na

rodzaj kategorii percepcyjnych używanych do opisu innych osób.

        - Stopniowo zmienia się perspektywa percepcyjna z siebie na innych, czego przejawem jest rzadsze posługiwanie się kategoriami egocentrycznymi do opisu innych osób (Skarżyńska 1981, s. 229-230).

strona główna